Ostatnie lata przyniosły nam znaczący wzrost kosztów bieżących praktycznie we wszystkich obszarach codzienności. To oznacza, że z tym problemem borykają się także jednostki samorządu terytorialnego. Jednak w przypadku JST opisana sytuacja dotyczy wielu kluczowych sektorów życia publicznego. Doskonałym tego przykładem może być oświata.
Koszty bieżące związane z finansowaniem działalności szkół stają się coraz wyższe. Na domiar złego liczne samorządy zgłaszają, że otrzymywane subwencje oświatowe nie pozwalają im na pokrycie wszystkich kosztów. Z czego wynika taka sytuacja i w jaki sposób należy się do niej przygotować?
Dlaczego wzrost kosztów bieżących w oświacie jest tak odczuwalny?
Narzekanie na ciągłe podwyżki jest poniekąd wpisane w dialog społeczny. Niemniej skala tego problemu w ostatnich latach stała się aż nadto widoczna. Warto więc uświadomić sobie, o jakiej dynamice wzrostu mówimy w tym przypadku.
Jeśli chodzi o oświatę, wzrost kosztów bieżących nie wynika z jednego aspektu. Wręcz przeciwnie. Stanowi on efekt kilku różnych podwyżek, które miały miejsce w newralgicznych obszarach tego sektora. Mówimy tutaj przede wszystkim o czynnikach, takich jak:
1. Podwyżki dla nauczycieli i pracowników administracyjnych
Miniony rok przyniósł długo wyczekiwaną decyzję o przyznaniu podwyżek nauczycielom oraz pedagogom. W jej wyniku średnie wynagrodzenie nauczycieli wzrosło o ponad 30%. To z kolei oznaczało dla samorządów dodatkowe wydatki rzędu kilkunastu miliardów złotych w skali całego kraju.
2. Wzrost płacy minimalnej
W 2025 roku wysokość płacy minimalnej wzrosła o ponad 350 złotych brutto w porównaniu do końca 2024 roku. Ten wzrost przełożył się także na wyższe wynagrodzenia pracowników w różnych sektorach związanych z oświatą. Tym samym jest to kolejne obciążenie dla samorządów.
3. Inflacja
Dwa opisane wyżej aspekty odnoszą się do wysokości wynagrodzeń. Niemniej sama inflacja to dużo poważniejszy czynnik, który powoduje wzrost praktycznie wszystkich wydatków dla oświaty, takich jak:
- koszty utrzymania infrastruktury
- wydatki na fundusze remontowe
- zakup materiałów dydaktycznych
4. Niż demograficzny
Nie można przy tym pominąć jeszcze jednego czynnika, który także ma istotne znaczenie w opisywanym kontekście. Wyjątkowo niski przyrost naturalny powoduje, że w szkołach pojawia się coraz mniejsza liczba uczniów. To w połączeniu z opisanym wzrostem kosztów bieżących powoduje, iż wydatki w przeliczeniu na jednego ucznia są znacznie wyższe.
Wzrost kosztów bieżących przekracza wartość podwyżek subwencji dla samorządów
Tutaj docieramy do najważniejszego problemu związanego z opisywanym zagadnieniem. Same podwyżki kosztów bieżących nie muszą być bowiem problemem dla samorządów, o ile taki wzrost jest równoważony za sprawą otrzymywania wyższych subwencji. Wówczas dodatkowe środki pozwalają na opłacanie takich wydatków.
Niestety, ostatnie lata pokazały, że w tym modelu występuje bardzo poważna dysproporcja. Koszty bieżące rosną bowiem w tempie, które nie pozwala na pełne finansowanie takich wydatków przy pomocy otrzymywanych subwencji.
„Żaden przepis ustawowy nie wskazuje, że wydatki na zadania oświatowe mają być w 100% pokrywane ze środków otrzymywanej subwencji oświatowej”
Marek Wiewióra, Dyrektor Departamentu Finansów Samorządu Terytorialnego w Ministerstwie Finansów
Przez to samorządy muszą w coraz większym stopniu finansować koszty oświatowe z własnych budżetów. W niektórych przypadkach finansowanie kosztów oświaty z budżetu samorządowego sięga już około 40%-45% wszystkich wydatków.
Jak zaradzić rosnącym kosztom oświaty? Praktyczne porady dla JST
Niestety, wzrost licznych kosztów bieżących oraz wysoka inflacja to czynniki, na które nie mamy większego wpływu. Z tego względu przedstawiciele jednostek samorządu terytorialnego powinni skupić się na innych obszarach, gdzie ich głos ma realne znaczenie.
Wewnętrzny audyt działalności oświatowej
Pierwszym ważnym aspektem będzie wewnętrzny audyt działalności oświatowej. Jeśli np. gmina boryka się z problemem coraz mniejszej liczby uczniów, konieczna może okazać się konsolidacja istniejących placówek.
Warto także zastanowić się nad inwestycjami, które mogą ograniczyć niektóre koszty stałe:
- termomodernizacja starszych budynków
- inwestycja we własne źródła energii odnawialnej
Zmiana dialogu z administracją centralną
Kolejnym ważnym krokiem może być zmiana dotychczasowego dialogu z administracją centralną. Ostatnie lata pokazują, że rządzący muszą bardzo dobitnie uświadomić sobie powagę niektórych problemów, aby przejść do działania.
Z tego względu przedstawiciele JST powinni wspólnie zgłaszać niektóre problemy. Połączone delegacje będą mogły skuteczniej przekazywać informacje o aktualnych problemach JST i sygnalizować potrzebę zmian.
Dywersyfikacja źródeł finansowania
Jeżeli sytuacja będzie tego wymagać, warto także wziąć pod uwagę dywersyfikację źródeł finansowania. Władze samorządowe muszą samodzielnie określić, jaka metoda sprawdzi się w ich przypadku:
- alokacja środków pozyskanych w ramach podatków PIT lub CIT
- utworzenie nowych funduszy lub programów wsparcia
- profesjonalne ekspertyzy i wsparcie specjalistów
Podsumowanie
Wzrost kosztów związanych z oświatą już teraz jest jednym z najpoważniejszych wyzwań stojących przed jednostkami samorządu terytorialnego. Niestety, taka sytuacja wynika z czynników, które w najbliższej przyszłości nie ulegną zmianie.
Dlatego przedstawiciele JST powinni już teraz korzystać z metod umożliwiających adaptację do aktualnych warunków. Praktyczne porady sprowadzają się zarówno do ograniczania niektórych wydatków, jak i do aktywnej walki o wyższe subwencje.
Tutaj szczególne znaczenie ma współpraca z innymi JST, bo wspólne zgłaszanie niektórych problemów skutecznie zwiększa siłę przebicia. Natomiast efektywny dialog z administracją centralną stanowi jedyny sposób na wywalczenie korzystnych zmian pod kątem zasad finansowania oświaty.
Artykuł przedstawia aktualną sytuację jednostek samorządu terytorialnego w zakresie finansowania oświaty. Problemy te wymagają systemowych rozwiązań na poziomie centralnym oraz lokalnych działań adaptacyjnych.